एनआरएन : पैसा मात्र होइन, ज्ञान र सीपको भण्डार
कृष्ण धरावासी
स्थापनाकालीन हुटहुटी र शून्यको संघर्ष
भीम उदासको यो पुस्तक पढिरहँदा मलाई एउटा अनौठो आभास भयो । कुनै पनि महान् अभियानको जन्म एउटा सानो छटपटीबाट हुन्छ । लेखक जब अर्मेनियाको सुख्खा माटोमा उभिएर विश्वभरिका नेपालीको सामथ्र्यलाई जोड्ने सपना देख्नुहुन्छ, त्यो कुनै महत्त्वाकांक्षा थिएन, त्यो त एउटा ‘हुटहुटी’ थियो । एउटा यस्तो हुटहुटी, जसले पराई देशमा परिचयको संकट भोगिरहेका नेपालीलाई एउटै छानामुनि ल्याउने साहस गर्यो ।
बीउको आख्यान र अस्तित्वको खोज
प्रकृतिमा एउटा नियम छ–बीउ आफंै मेटिएर मात्र वृक्ष बन्दछ । भीम उदासको यो पुस्तक पढिरहँदा मलाई लाग्छ, उहाँ त्यो बीउ हुनुहुन्थ्यो जसले एनआरएनको यो विशाल वृक्ष बनाउनका लागि चुपचाप अर्मेनियाको माटोमा आफूलाई पगाल्नुभयो । यो केवल एउटा संस्थाको इतिहास होइन, यो त एउटा मान्छेले आफ्नो अस्तित्वभित्र देश खोज्दाखोज्दै विश्वभरिका नेपालीलाई एउटै सूत्रमा बाँध्न गरेको अठोट हो । लेखकले अर्मेनियाको भोकमरी र विदेशमा रहेका अर्मेनियायीहरूको सहयोगबाट देशले पाएको माया देखिरहँदा आफ्नो देशको अभावलाई सम्झनु, त्यो नै यो पुस्तक र एनआरएनको प्रस्थानविन्दु हो ।
मस्कोको चिसो र नेपाली मनको तातो
यो कुनै संयोग मात्र थिएन, एउटा संकल्पले मूर्तरूप लिन खोजिरहेको बेला थियो मस्कोको त्यो ठिहिर्याउने चिसोमा भीम उदासले नेपाली मनहरुको न्यानोपन खोज्नुभयो । डब्लुएफपीको वरिष्ठ संयोजक भएर मस्को पुग्नुभएका लेखकले जब त्यहाँ दशैँको अवसरमा नेपालीहरूलाई जुटाउनुभयो, त्यो केवल एउटा जमघट थिएन, त्यो पुग्नुभएका एउटा राष्ट्रिय भावनाको ‘पुनर्जन्म’ थियो। विगतमा पुलिस बोलाउनुपर्ने गरी हुने झगडाहरुलाई विस्थापित गर्दै जब नेपालीहरू आपसमा अङ्कमाल गर्न थाले, त्यहींबाट एनआरएनको भ्रूण तयार भयो ।
स्थापनाकालको संघर्ष आजको जस्तो विलासी होटलका सभाहलहरूमा थिएन । त्यो त मस्कोको चिसो कोठा, लन्डनका गल्लीहरू र काठमाडौंका प्रशासनिक अड्डाका ढोकाहरुमा ठोक्किएर अघि बढेको थियो । लेखकले कूटनीतिक मर्यादाको साँघुरो घेराभित्र रहेर पनि जसरी डा.उपेन्द्र महतो, जीवा लामिछाने, रामप्रताप थापा जस्ता व्यक्तित्वहरूलाई एउटै केन्द्रमा ल्याउनुभयो, त्यो एउटा अदृश्य संगठनकर्ताको अनुपम उदाहरण हो । त्यतिबेला ‘नेपालका लागि केही गरौँ’ भन्ने एउटा पवित्र संकल्प मात्र थियो । साधन थिएन, तर साध्य स्पष्ट थियो । त्यो समयको संघर्ष भनेकै मान्छेको मनमा विश्वास जगाउनु थियो–कि हामी परदेशी भएर पनि स्वदेशी हुन सक्छ ।
संस्थापकमा हुनुपर्ने आदर्श र ‘त्याग’ को दर्शन
संस्थापक हुनु भनेको नामको अगाडि विशेषण झुन्ड्याउनु मात्र होइन, यो त ‘स्व’ को विसर्जन र ‘पर’ को सेवा हो । भीम उदासको व्यक्तित्वमा हामी एउटा यस्तो आदर्श पाउँछौं, जहाँ उहाँले आफूले जन्माएको संस्थाको नेतृत्व अरुलाई सुम्पिनुभयो । कुनै पनि विचारलाई मूर्त रूप दिन एउटा ‘आधार’ चाहिन्छ । रुसमा पहिल्यै सक्रिय रहेको ‘नेपाली च्याम्बर अफ कमर्स’ ले एनआरएनका लागि त्यो जग प्रदान गर्यो। यसका अध्यक्ष डा.उपेन्द्र महतो, जो बेलारुसमा रहेर पनि नेपाली भावनासँग जोडिनुभएको थियो, उहाँको नेतृत्व प्राप्त हुनु यो अभियानको अर्को महत्वपूर्ण मोड थियो। जीवा लामिछाने, घनश्याम राजभण्डारी, डा.बद्री केसीलगायतका ती पढेलेखेका र सम्पन्न विद्वानहरूको समूहले जब भीम उदासको ‘अवधारणा पत्र’ मा आफ्नो पसिना र लगानी मिसाए, तब मात्र एउटा सपनाले संस्थाग आकार पायो ।
एउटा संस्थापकमा हुनुपर्ने मुख्य गुण भनेको दूरदृष्टि र निष्काम कर्म हो। उपेन्द्र महतो, जीवा लामिछानेहरूले दिनमा आफ्नो व्यवसाय छोडेर, गोजीको पैसा खर्चेर जसरी यसलाई संस्थागत गर्नुभयो, त्यहाँ एउटा आदर्श थियो। उनीहरूका लागि एनआरएन कुनै लाभको पद थिएन, बरु नेपालप्रतिको ऋण तिर्ने एउटा माध्यम थियो । जबसम्म संस्थामा ‘म’ भन्दा ‘हामी’ बलियो हुन्छ, तबसम्म त्यो संस्था पवित्र रहन्छ। भीम उदासले यो पुस्तकमा त्यही पवित्रताको वकालत गर्नुभएको छ ।
डायस्पोरा विस्थापन कि विस्तार ?
हामी प्रायः विदेश जानुलाई ‘पलायन’ भन्छौं। तर लेखकले यसलाई ‘नेपालको विस्तार’का रूपमा हेर्नुभएको छ । एउटा नेपालीले म्यानमारमा बसेर नेपाली भाषा बोल्छ, वा अफ्रिकाको कुनै कुनामा बसेर दसैँ मनाउँछ, त्यहाँ एउटा ‘सानो नेपाल’ बाँचेको हुन्छ । पुस्तकले भन्छ–भूगोलले मान्छेलाई छुट्याउन सक्छ, तर भावनाले सधैं जोड्छ । यो पुस्तक पढ्दा लाग्छ, नेपाल एउटा निश्चित क्षेत्रफल भएको देश मात्र होइन, यो त संसारभरि छरिएका संसारभरिका नेपालीहरूको मुटुमा धड्किने एउटा साझा अनुभूति हो ।
कूटनीति र नागरिकताको गाँठो
भीम उदासको कूटनीतिक चस्माले नेपालको परराष्ट्र नीति र प्रवासी नेपालीप्रतिको सरकारी दृष्टिकोणलाई निकै मसिनो गरी नियालेको छ । ‘एक पटकको नेपाली, सधैँको नेपाली’ भन्ने नारा सुन्दा जति मीठो छ, कानुनी रूपमा त्यति नै जटिल छ। नागरिकताको निरन्तरताका लागि लेखकले गरेको वकालत केवल राजनीतिक माग मात्र होइन, यो त एउटा नेपालीले आफ्नो पुर्खाको माटोसँग जोडिने अधिकारको कुरा हो। सरकारले एनआरएनलाई केवल ‘लगानीको स्रोत’ मात्र ठान्नु र उनीहरूको भावना नबुझ्नु राज्यको कमजोरी हो भन्ने पक्षलाई पुस्तकले प्रस्ट पारेको छ । समग्रमा, ‘विदेशमा नेपाल खोज्दै’ एउटा व्यक्तिले आफ्नो जीवनको उत्तरार्धमा उभिएर हेरेको विगतको सिंहावलोकन हो यसमा कूटनीतिको गम्भीरता छ, प्रवासको पीडा छ र मातृभूमिप्रतिको अगाध निष्ठा छ ।
‘जनक’को मौनता र पहिचानको राजनीति
हाम्रो समाजमा एउटा चलन छ–जसले डोको बुन्छ, उसकै नाम हराउँछ । एनआरएनको इतिहासमा उपेन्द्र महतो, जीवा लामिछाने जस्ता पात्रहरू ‘वृक्ष’ को रूपमा देखिनुहुन्छ, जुन सत्य हो । तर भीम उदास त्यो ‘मूल जरो’ हुनुहुन्छ, जसले यो अभियानको खाका कोर्नुभयो । संयुक्त राष्ट्र संघको आचारसंहिताका कारण पदमा नबस्नु तर पर्दा पछाडि बसेर सबैलाई गोलवद्ध गर्नु एउटा त्यागी साधकको परिचय हो। यहाँ पनि ‘दृश्य’ भन्दा ‘अदृश्य’ पात्रको भूमिका शक्तिशाली देखिन्छ । लेखकले आफ्नो भूमिकालाई लिएर कुनै गुनासो गर्नुभएको छैन, तर इतिहासले उहाँलाई ुएनआरएनको सूत्रधारको रूपमा चिन्नैपर्छ ।
संस्था झ्याम्मिदै जाँदाको छाया र विकृति
वृक्ष जति विशाल हुन्छ, त्यसको छायाँमा त्यति नै धेरै परजीवीहरु पनि पलाउँछन्। एनआरएन जब एउटा सानो समूहबाट फैलिएर ८० भन्दा बढी देशमा पुग्यो र यसमा अरबौंको लगानी र शक्तिको सम्बन्ध जोडियो, तब यसको मौलिक सुगन्ध हराउन थाल्यो। लेखकले निकै गम्भीरताका साथ यो पक्षलाई केलाउनुभएको छ ।
अहिले एनआरएन एउटा साझा चौतारी भन्दा पनि ‘शक्ति केन्द्र’मा परिणत हुन थालेको छ । जब संस्थाभित्र ‘आदर्श’ को ठाउँ ‘स्वार्थ’ ले लिन्छ, तब त्यहाँ विकृति सुरु हुन्छ । नेपालका राजनीतिक दलहरुको छाया यसमा पर्नु, जातिय र क्षेत्रीय आधारमा गुटबन्दी हुनु र समाजसेवाको आवरणमा राजनीतिक भन्याङ चढ्ने प्रवृति देखिनु आजको तीतो यथार्थ हो। लेखकले देखाउनुभएको यो चित्रले हामीलाई झस्काउँछ के हामीले खोजेको एनआरएन यही थियो ?
पदलोलुपता ः कुर्सीको मोह र निष्ठाको अवसान
हरेक ठूला अभियानमा समयक्रमसँगै लेउ लाग्दै जान्छ । एनआरएनमा पछिल्लो समय देखिएको राजनीति, चुनावमा हुने अत्यधिक खर्च र पदको छिनाझपटीलाई लेखकले निकै दुखका साथ हेर्नुभएको छ । संस्था जब उद्देश्यबाट विचलित भएर शक्तिको केन्द्र बन्न खोज्छ, तब त्यसको पतन सुरु हुन्छ । लेखकले यो लेखकले यो पुस्तक मार्फत आई पुनः यसको स्थापनाकालीन मूल्य र मान्यतामा फर्किन आग्रह गर्नुभएको छ ।
अचेल एनआरएनको चुनाव आउँदा लाग्छ, यो कुनै देशको आम निर्वाचन भइरहेको छ। पदका लागि गरिने अस्वस्थ प्रतिस्पर्धा, करोडौंको खर्च र आरोप–प्रत्यारोपले यसको गरिमालाई धुलोमा मिलाएको छ । लेखकले आफ्नो पुस्तकमा ‘एक पटकको नेपाली, सधैंको नेपाली’ को मर्म मर्न नदिन आग्रह गरिरहँदा, बाहिर भने पदलोलुपताको नग्न नाच देखिन्छ । पद पाउनका लागि जे पनि गर्ने, तर पद पाइसकेपछि जिम्मेदारी बिर्सिने प्रवृति नै आजको मुख्य रोग हो। कुर्सी एउटा मोहजाल हो, जसले मान्छेलाई वास्तविकताबाट टाढा लैजान्छ । एनआरएनका कतिपय नेतृत्व आज त्यही मोहजालमा फसेका छन्, जहाँ उनीहरुलाई देश र जातिको भन्दा बढी आफ्नो अहंकारको चिन्ता छ ।
श्रमिकको आँसु र ‘एलिट’ को विलास
एनआरएनभित्रको सबैभन्दा मर्मस्पर्शी पाटो भनेकै वर्गीय खाडल हो। एनआरएन भित्र एउटा यस्तो ‘एलिट’ वर्ग जन्मिएको छ, जो केवल ठूला लगानी र नीतिगत बहसमा मात्र रमाउँछ। तर, विदेशमा नेपाल खोज्ने ती वास्तविक नेपालीहरू त साउदीको मरुभूमिमा, मलेसियाका फ्याक्ट्रीमा र युरोपका रेस्टुरेन्टमा भाँडा माझिरहेका छन्।
लेखकले यो पुस्तक ती ज्ञात–अज्ञात श्रमिकहरूलाई समर्पण गरेर एउटा ठूलो सन्देश दिनुभएको छ । संस्था जबसम्म ती श्रमिकको आँसु पुछ्ने रुमाल बन्न सक्दैन, तबसम्म यसको ‘एनआरएन’ नामको सार्थकता रहँदैन। आज पदका लागि मरिहत्ते गर्नेहरूले कहिल्यै सम्झेका छन–बाकसमा फर्किएका नेपाली श्रमिकका परिवारका लागि यो संस्थाले कुनैबेला के के गर्यो ?
एनआरएन ः पैसा मात्र होइन, ज्ञान र सीपको भण्डार
‘एनआरएन भनेको पैसा मात्र होइन, ज्ञान, सीप र प्रविधि पनि हो।’ यो वाक्य नै यो पुस्तकको ‘महामन्त्र’ हो। लेखकले बारम्बार जोड दिनुभएको छ कि विदेशमा बस्ने नेपालीको डलर भन्दा पनि उनीहरूले आर्जन गरेको अनुभव र प्रविधि नेपालका लागि बढी मूल्यवान् छ । १० वर्षको भिसा सुविधा, विदेशी मुद्रामा खाता खोल्ने अधिकार, र निश्चित सीमासम्म घर(जग्गा किन्ने अधिकार जस्ता उपलब्धिहरू केवल कानुनी कागजात मात्र होइनन्, यी त नेपाली मूलका मानिसहरूलाई आफ्नो पुर्खाको माटोसँग जोड्ने रेशमी धागोहरु हुन् ।
पसिना र डलरको द्वन्द्व
पुस्तकभित्र एउटा गहिरो सामाजिक चीरफार छ । एनआरएन सम्झन्छौं तर लेखकले ती ज्ञात–अज्ञात श्रमिकहरुलाई यो पुस्तक समर्पण गर्नुभएको छ, जसले पराई भूमिमा आफ्नो रगत पसिना मात्र होइन, कतिपयले ज्याने अर्पण गरे। यो पुस्तकले एनआरएन अभियानलाई ‘एलिट’ (हुनेखाने)वर्गको क्लबबाट निकालेर भुइँतहका श्रमिकको छाप्रो सम्म पुरÞ्याउनुपर्ने चुनौतीलाई अगाडि सारेको छ । खाडीको प्रचण्ड गर्मीमा काम गर्ने नेपालीको सुरक्षा र सम्मान नै एनआरएनको वास्तविक सफलताको कसी हो भन्ने लेखकको तर्क निकै बलियो छ ।
यो संसार एउटा ठूलो रंगमञ्च हो, जहाँ हामी सबै आ–आफ्नो भूमिका खेलिरहेका छौं। भीम उदासले एउटा यस्तो भूमिका खेल्नुभयो, जसले लाख नेपालीलाई ‘हामी एक हौं’ भन्ने महसुस गरायो। यो पुस्तक केवल एनआरएनको इतिहास होइन, यो त नेपाली हुनुको गौरव र डायस्पोराको एउटा दार्शनिक दस्तावेज हो।
यो कृतिले हामीलाई एउटै कुरा सिकाउँछ हामी संसारको जुनसुकै कुनामा पुगेँ, हामो नाभी नेपालकै माटोमा गाडिएको छ । र, त्यही माटोको सुगन्ध खोज्दै जाँदा भेटिने एउटा महत्त्वपूर्ण मोड नै यो पुस्तक हो ।
समग्रमा, भीम उदासको ‘विदेशमा नेपाल खोज्दै’ एउटा यस्तो ऐना हो, जहाँ हरेक प्रवासी नेपालीले आफ्नो अनुहार देख्न सक्छ । यसमा कूटनीतिज्ञको गम्भीरता, प्रशासकको स्पष्टता र एउटा सच्चा नेपालीको मुटुको धड्कन मिसिएको छ । यो संसार एउटा ठूलो रंगमञ्च हो, र भीम उदासले एउटा यस्तो ‘लीला’ रच्नुभयो जसले छरिएका नेपाली मनहरूलाई एउटै मालामा उनिदियो ।
यो केवल विगतको संस्मरण होइन, यो त भविष्यका लागि एउटा चेतावनी पनि हो। यो पुस्तकले हामीलाई आफ्नै ऐना देखाउँछ । स्थापनाकालको त्यो पवित्र हुटहुटीलाई फेरि जागृत गराउनु आजको आवश्यकता हो ।
विनाशभित्रै निर्माणको बीउ लुकेको हुन्छ । एनआरएनभित्र देखिएका यी विकृतिहरू नै यसको सुधारका लागि प्रस्थानविन्दु बन्न सक्छन् । यदि हामीले संस्थापकहरूको आदर्श, त्याग र लाखौँ श्रमिकको पसिनालाई सम्मान गर्ने हो भने, यो संस्थालाई फेरि ुपवित्र मन्दिरु बनाउन सकिन्छ । पदलोलुपताको अन्त्य र सेवाको सुरुवात नै यो पुस्तकले दिन खोजेको अन्तिम र महान् निष्कर्ष हो।
एनआरएनलाई मेरो सुझाव
विदेशमा नेपाली भाषा, साहित्य र संस्कृतिको विस्तार र प्रवर्धनमा जेजति काम भएको छ, त्यसको लागि धन्यवाद । नेपाली भाषा र साहित्यलाई अन्तर्राष्ट्रियकरण गर्नका लागि सबैभन्दा प्रमुख कुरा भनेको भाषानुवाद हो । जोजो जुनजुन देशमा बसेका छन् त्यही त्यही देशको भाषामा नेपाली साहित्यका उत्कृष्ठ कृतिहरुलाई अनुवाद गर्न यस संस्थाले पहल गरोस् ।(एनआरएनएका संस्थापक भीम उदासको पुस्तक ‘विदेशमा नेपाल खोज्दै पुस्तकबारे साहित्यकार कृष्ण धारावासीले गर्नुभएको टिप्पणी)